Hugo Javier Freitas · Historiador, profesor de Historia e autor.
Hai cidades que se lembran polos edificios que se ergueron cara ao ceo. Bos Aires adoita ser unha delas. As súas avenidas, os cafés, os teatros, os palacios públicos e privados e, máis tarde, os seus grandes edificios compuxeron durante décadas a imaxe dunha cidade que aspiraba a presentarse como unha das grandes capitais do mundo.
Baixo as rúas de Bos Aires: os galegos que construíron a cidade invisible
Pero existe outra Bos Aires que case nunca aparece nas fotografías.
Está debaixo das rúas.
Baixo o tránsito, os comercios e as fachadas construíuse desde finais do século XIX unha inmensa rede de canalizacións, sumidoiros, condutos de auga e obras de saneamento sen as cales aquela cidade moderna simplemente non podería existir.
E nesa historia tamén houbo galegos.
Durante as décadas da gran inmigración europea, miles de homes chegaron ao Río da Prata buscando unha oportunidade que dificilmente atopaban nas súas aldeas ou vilas de orixe. Algúns conseguiron instalar pequenos comercios. Outros traballaron nos portos, nos ferrocarrís, nas fábricas ou nos mercados. Moitos, porén, incorporáronse aos traballos máis duros dunha cidade que crecía a unha velocidade extraordinaria.
Entre eles estaban os obreiros que abriron a terra de Bos Aires.
A necesidade era urxente. A cidade sufrira durante o século XIX graves problemas sanitarios e epidemias que fixeran evidente a precariedade das antigas formas de abastecemento de auga e eliminación dos residuos. A febre amarela de 1871 quedou gravada na memoria porteña como unha das grandes traxedias da súa historia.
Modernizar Bos Aires significaba tamén construír unha infraestrutura invisible.
Os proxectos de saneamento, abastecemento de auga e rede cloacal transformaron progresivamente o subsolo da cidade. Mentres na superficie se abrían avenidas e se levantaban edificios, baixo terra traballaban cuadrillas de homes que escavaban pozos e túneles, colocaban tubaxes e avanzaban por espazos estreitos, húmidos e perigosos.
Era un mundo laboral moi distinto ao das postais da emigración.
Alí non había grandes xestos heroicos. Había terra, suor, ferramentas, madeira, cordas, carros e longas xornadas de traballo.
Os inmigrantes constituían unha parte fundamental desa man de obra.
Italianos, españois e persoas procedentes doutras rexións de Europa compartían os mesmos espazos laborais. Entre os españois, a presenza galega era inevitable nunha cidade onde Galicia se convertera nun dos principais lugares de procedencia da inmigración peninsular.
A convivencia diaria creaba tamén unha linguaxe propia.
Nos pozos e nas obras pouco importaba a nacionalidade cando había que soster unha parede, subir un balde cargado de terra ou axudar un compañeiro. O traballo podía ser duro e as relacións, ás veces, tamén. Pero aqueles lugares convertéronse nun dos espazos onde persoas chegadas de aldeas situadas a miles de quilómetros aprendían a vivir nunha sociedade nova.
É unha dimensión da emigración que adoita permanecer en segundo plano.
Falamos con frecuencia dos galegos que abriron comercios, dos empresarios que prosperaron, das asociacións de emigrantes ou dos centros galegos. E con razón: todas esas institucións deixaron unha profunda pegada na Arxentina.
Pero houbo tamén unha emigración moito menos visible.
A daqueles que non deixaron edificios co seu nome nin apareceron nos xornais.
Homes que entraban pola mañá nunha obra e regresaban pola noite a unha pensión, a un conventillo ou a unha habitación compartida. Traballadores que durante anos construíron silenciosamente unha cidade que non sempre os incorporaría á súa memoria oficial.
Quizais sexa precisamente por iso polo que resulta interesante volver a mirar cara abaixo.
Os historiadores falamos ás veces da chamada «historia desde abaixo»: unha maneira de observar o pasado non só a través dos grandes gobernantes, empresarios ou acontecementos políticos, senón tamén mediante as experiencias das persoas comúns.
Poucos lugares poderían representar mellor esa expresión que os túneles e pozos da Bos Aires de comezos do século XX.
Alí, a historia estaba literalmente baixo terra.
E tamén alí se pode comprender algo esencial da experiencia migratoria.
A chegada a América non era o final da viaxe. Era apenas o principio.
Despois do barco, do porto e das primeiras noites nunha cidade descoñecida comezaba outra aventura moito menos épica: atopar traballo, aprender os códigos dunha sociedade nova, construír amizades, enviar algún diñeiro á familia e, pouco a pouco, establecer unha vida.
Non todos conseguiron prosperar.
Non todos regresaron.
Non todos deixaron cartas ou fotografías.
Pero todos formaron parte dunha transformación histórica extraordinaria.
Bos Aires pasou nunhas poucas décadas dunha cidade relativamente pequena a unha metrópole de dimensión continental. Aquela transformación non foi obra unicamente de arquitectos, enxeñeiros ou gobernantes.
Foi tamén o resultado de miles de brazos anónimos.
Algúns daqueles brazos chegaran de Galicia.
Quizais hoxe resulte imposible saber cantos galegos participaron exactamente en cada obra, en cada cuadrilla ou en cada tramo da rede subterránea porteña. Os arquivos conservan moito menos sobre os obreiros que sobre aqueles que dirixían os proxectos.
Pero esa ausencia documental tamén forma parte da historia.
Porque a pegada da emigración non sempre pode atoparse nun monumento, nunha placa ou nun apelido famoso.
Ás veces permanece escondida baixo os nosos pés.
Cada día, millóns de persoas camiñan polas rúas de Bos Aires sen pensar nas xeracións de traballadores que fixeron posible a cidade que pisan.
Entre eles houbo homes que un día deixaron unha aldea galega, atravesaron o Atlántico e acabaron escavando a terra dunha cidade situada no outro extremo do mundo.
Non sabemos os seus nomes.
Pero unha parte da Bos Aires moderna tamén foi construída por eles.
E quizais unha das pegadas máis profundas da emigración galega na Arxentina sexa precisamente esa: a que non se ve.