Hugo Javier Freitas – Historiador, profesor de Historia e autor. Bos Aires, Arxentina.
Durante xeracións, milleiros de galegos cruzaron o Atlántico rumbo ao Río da Prata. Moitos non regresaron, pero Galicia continuou presente nas súas casas, nas cartas, nas fotografías, nos apelidos e na memoria transmitida aos fillos e aos netos. Un século despois, aquela emigración segue sendo unha historia aberta entre as dúas beiras.
De Ourense a Bos Aires: a emigración que segue viva na memoria
Hai historias que non rematan cando un barco abandona o porto. A emigración galega cara á Arxentina foi unha delas. Para milleiros de homes e mulleres, a partida significou deixar atrás unha casa, unha parroquia, unha paisaxe e unha rede de afectos que dificilmente podían substituírse. Mais a distancia non implicou necesariamente esquecemento. Ao outro lado do Atlántico, Galicia seguiu habitando a vida cotiá dos emigrantes e, máis tarde, a memoria dos seus descendentes.
Ourense foi unha das provincias galegas profundamente marcadas por ese movemento. Desde finais do século XIX e durante boa parte do XX, a emigración converteuse nun elemento estrutural da vida familiar e comunitaria. Marchar a América non era unha aventura abstracta: era unha decisión concreta, ás veces desesperada, ligada á procura de traballo, á posibilidade de mellorar a situación económica da familia ou, simplemente, á esperanza de construír un futuro que na aldea parecía difícil de alcanzar.
De Ourense ao Río da Prata: a decisión de marchar
Bos Aires ocupou un lugar central nese horizonte. A cidade recibiu unha presenza galega tan numerosa que, durante décadas, Galicia podía recoñecerse en barrios, sociedades mutualistas, centros culturais, comercios, cafés e asociacións. O emigrante non chegaba sempre a un territorio completamente descoñecido. Con frecuencia atopaba un parente, un veciño da mesma parroquia ou alguén do concello que o precedera. Esas redes reducían a incerteza da chegada e, ao mesmo tempo, reproducían en América vínculos nacidos na terra de orixe.
A vida do emigrante, porén, non estaba feita unicamente de integración e progreso. Houbo xornadas de traballo interminables, pensións humildes, enfermidades, empregos precarios e longos períodos de ausencia. A memoria familiar adoita conservar as historias de quen prosperou, pero detrás delas existiron tamén milleiros de vidas discretas: persoas que traballaron durante décadas sen regresar, que enviaron cartos á casa cando podían e que aprenderon a vivir coa distancia como parte permanente da súa existencia.
As cartas foron durante moito tempo o fío máis resistente entre Galicia e América. Nunha época na que unha noticia podía tardar semanas en chegar, cada sobre tiña un peso difícil de imaxinar hoxe. Nunha carta cabían o nacemento dun sobriño, a morte dun pai, a venda dunha leira, unha colleita mala, unha enfermidade ou a promesa dun regreso. Tamén cabían os silencios: cousas que non se contaban para non preocupar á familia, fracasos que se ocultaban e saudades que apenas se podían expresar.
Cartas e fotografías: o fío que mantivo a conexión
Xunto ás cartas viaxaban as fotografías. Un retrato tomado nun estudo de Bos Aires podía chegar a unha casa de Ourense e converterse na única imaxe recente dun fillo ausente. Ás veces aparecía ben vestido, ao lado da muller e dos fillos, como proba de que a vida americana avanzaba. Esa fotografía podía permanecer durante décadas nun caixón, nun marco ou entre as páxinas dun libro. Para os netos e bisnetos, acabaría sendo moito máis ca unha imaxe: sería unha porta cara a unha historia familiar que xa ninguén podía contar completa.
Esa transmisión explica por que Galicia continuou presente nas familias emigrantes mesmo cando as novas xeracións xa naceran na Arxentina. Permanecía nos apelidos, nas comidas, en determinadas palabras, nas historias repetidas polos maiores e na conciencia de que existía unha aldea ou unha parroquia do outro lado do océano. Non sempre esa memoria era precisa. Os nomes mudaban, as datas confundíanse e algunhas historias adquirían co tempo un carácter case lendario. Pero a lembranza permanecía.
A memoria familiar
Para un historiador, reconstruír esas vidas supón traballar xustamente no punto no que a memoria familiar se encontra cos arquivos. Unha partida de nacemento pode confirmar unha idade; unha lista de pasaxeiros pode indicar unha data de chegada; un censo pode revelar un domicilio ou unha ocupación. Os rexistros civís e parroquiais, os documentos consulares, a prensa e os arquivos familiares permiten recuperar fragmentos dunha experiencia que, doutro xeito, correría o risco de desaparecer.
Ese traballo tamén modifica a nosa forma de entender a historia da emigración. As grandes cifras son indispensables, pero non abondan. Saber cantas persoas marcharon non nos di que sentiron ao despedirse, como foi a primeira noite nunha cidade descoñecida ou de que maneira explicaron aos seus fillos onde quedaba Galicia. A microhistoria, a historia familiar e a historia social permiten achegarnos a esas dimensións humanas sen perder o rigor documental.
Bos Aires como capital da diáspora galega
Desde Bos Aires, Galicia aparece ás veces dunha maneira paradoxal: afastada na xeografía e moi próxima na memoria. Moitos descendentes de emigrantes medraron escoitando nomes de lugares que nunca visitaran. Anos ou décadas máis tarde, algúns comezan a buscar eses nomes nun mapa, a solicitar partidas, a preguntar nos arquivos ou a viaxar ata a parroquia da que saíron os seus avós ou bisavós. O que comeza como curiosidade persoal convértese, en moitos casos, nunha reconstrución histórica.
Quizais por iso a emigración galega non pertence unicamente ao pasado. Os seus efectos seguen presentes na demografía, na cultura e na memoria das familias das dúas beiras. Hai casas galegas nas que unha fotografía chegada de América continúa gardada nun caixón. E hai casas arxentinas nas que aínda se pronuncia o nome dunha pequena aldea galega como se formase parte da paisaxe familiar.
O traballo nos arquivos para recuperar os nomes da emigración
Entre Ourense e Bos Aires existe, por tanto, algo máis ca unha distancia oceánica. Existe unha historia compartida construída con despedidas, traballo, cartas, remesas, reencontros e ausencias. Recuperala significa tamén devolverlle nome e rostro a persoas comúns que formaron parte dun dos grandes procesos sociais da Galicia contemporánea.
Quizais a emigración non rematou cando partiron os barcos. Segue viva mentres alguén, ao outro lado do océano, continúa preguntando de onde viñeron os seus.
Hugo Javier Freitas
Historiador, profesor de Historia e autor. Bos Aires, Arxentina.