Unha ponte entre Galicia, Croacia e o Río da Prata
Hugo Javier Freitas. Profesor de Historia en Buenos Aires.
A memoria dos que xa non están
Hai palabras que conteñen séculos de historia e nos axudan a comprender quen somos e de onde vimos. Unha delas é patria, estreitamente vinculada coa nosa identidade. Procede do latín patria, relacionado con pater, pai, e remítenos á terra dos nosos pais e devanceiros. En croata atopamos unha palabra igualmente significativa: domovina, derivada de dom, casa ou fogar. Aínda que teñen orixes diferentes, ambas evocan pertenza, lembranzas e vínculos con quen nos precederon.
Quizais por iso, cando pensamos na terra dos nosos maiores, non lembramos só as súas paisaxes ou as súas casas. Pensamos tamén en quen viviu alí antes ca nós e cuxos restos descansan baixo ese mesmo chan. Os cemiterios non son unicamente lugares de tristura: tamén gardan fragmentos da nosa historia familiar.
Os primeiros días de novembro convídannos a reencontrarnos con esas lembranzas.
Todos os Santos e Dušni dan: candeas e memoria nas dúas beiras
En Galicia, o 1 de novembro, Día de Todos os Santos, e o 2, Día de Defuntos, conservan un profundo significado. As familias visitan os cemiterios, limpan as sepulturas, levan flores e lembran os seus seres queridos. En moitas aldeas, estas xornadas son tamén unha ocasión para volver ao lugar do que procede a familia.
A tradición popular galega conserva, ademais, relatos sobre as ánimas e a súa presenza na memoria colectiva. Historias transmitidas de xeración en xeración fálannos dunha relación cos devanceiros que semella resistir o paso do tempo.
En Croacia atopamos costumes semellantes. O 1 de novembro celébrase Svi sveti, Todos os Santos, e o día seguinte, Dušni dan, dedicado aos defuntos. Os cemiterios énchense de flores e candeas acesas. Ao caer a tarde, esas pequenas luces iluminan as sepulturas. Cada unha parece gardar un nome, unha historia, unha ausencia. É unha forma sinxela e conmovedora de dicir que quen marchou segue presente.
Galicia e Croacia, separadas por milleiros de quilómetros, comparten así unha certeza: os vínculos familiares poden perdurar máis alá da morte.
Mais que aconteceu cando tantos galegos e croatas cruzaron o Atlántico na procura dunha vida mellor?
Da Galicia e Croacia ao Río da Prata: a memoria da emigración
Entre finais do século XIX e as primeiras décadas do XX, numerosos emigrantes chegaron á Arxentina, ao Uruguai e a outros países americanos. Deixaron atrás as súas aldeas, as súas casas e, moitas veces, as sepulturas dos seus pais e avós. Moitos nunca regresaron.
Mentres investigaba as historias familiares que deron orixe ao meu libro Raíces en las aguas, dedicado ás migracións desde Galicia e o Adriático cara ao Río da Prata, comprendín que emigrar non era só cambiar de territorio. Era tamén aprender a convivir coa distancia e atopar maneiras de transmitir aos fillos e netos a memoria de quen quedara atrás.
Unha fotografía gardada con coidado, unha carta chegada de Europa, unha oración ou unha historia contada en familia podían converterse en pontes entre as dúas beiras.
Co tempo, os descendentes construíron as súas propias vidas en América. Novos nomes, novas sepulturas e novas lembranzas sumáronse ás herdadas. Porén, o vínculo cos lugares de orixe non sempre desapareceu.
Aínda hoxe, moitos descendentes de emigrantes senten unha emoción difícil de explicar cando visitan por primeira vez a aldea dos seus devanceiros ou atopan unha lápida co seu apelido. É coma se unha parte da súa historia, silenciosa durante décadas, volvese falarlles.
Quizais aí resida un dos significados máis profundos da patria.
A patria como memoria viva dos nosos devanceiros
Porque a patria non é só a terra onde nacemos. Tamén pode ser aquela onde descansan os nosos devanceiros, onde permanecen as nosas raíces e onde unha parte da nosa memoria continúa viva.
E mentres alguén lembre os seus nomes, ningunha distancia será suficiente para separarnos definitivamente deles.