Relato breve de Hugo Javier Freitas. Historiador e profesor de Historia en Bos Aires (Arxentina).
Corría 1974. Bos Aires tiña un xeito moi particular de mirar os que casaban “de apuro”.
Os escarpíns
Non facía falla dicilo abertamente: dicíase cunha cella ergueita, cunha pregunta de máis, cun sorriso alleo que parecía saber o que non lle correspondía. Pero aquela mañá, para Margarita, o mundo era máis simple. Había un vestido, había un home que a agardaba, e había unha vida nova empurrando desde dentro coma un segredo que xa non podía ocultarse.
O peso das miradas en Bos Aires (1974)
Tiña vinte anos. O seu futuro esposo, Hugo, dezanove acabados de cumprir. Queríanse con esa forma de amor que non perde tempo en explicacións: colle a man da outra persoa e cruza a rúa sen mirar demasiado.
Na antesala, nun corredor longo de baldosas gastadas e flores humildes, Margarita quedou un momento soa, como se o corpo lle pedise un respiro antes de dar o paso. Foi entón cando a viu.
Sentada nunha cadeira baixa estaba Elvira.
Margarita chamábaa desde nena, con tenrura, a avoa pequena. Era miúda, firme, de pel fina e mirada viva. Levaba un saco escuro e, no colo, un bolso que parecía gardar de todo: panos, caramelos, unha estampita, o que fixese falta. Na man esquerda sostiña unha bolsiña de la. Asomaban dela, aínda sen rematar, dous escarpíns diminutos.
-Ven, nena -dixo Elvira.
Chamouna “nena” coma se aínda puidese protexela do mundo cunha palabra.
Elvira: a «avoa pequena» e o segredo da alegría
Margarita sentou ao seu lado. Elvira non lle preguntou nada do embarazo. Non houbo reproches, nin moralinas, nin ese ton de tribunal doméstico co que tantas veces se xulga ás mozas. Limitouse a mirala con esa tenrura silenciosa que teñen algunhas avoas cando comprenden que o xuízo non arranxa nada e o cariño, ás veces, si.
-Estás nerviosa, filla? -preguntou.
-Un pouco -admitiu Margarita-. Parece que todos miran. Que todos murmuran. Que todos opinan.
Elvira soltou unha risa breve.
-Que miren. Un vive igual. Sabes cal é o segredo? Non deixar que che rouben a alegría. Nin sequera con boas intencións.
Margarita respirou fondo. Elvira pasou entón a xema dos dedos pola la suave dos escarpíns.
-Estou a facérvolos para o neno -dixo, como se fose a cousa máis natural do mundo.
Margarita abriu os ollos, emocionada. Naquel xesto había algo máis ca un agasallo: había unha aceptación fonda, unha bendición sen solemnidade, unha maneira de dicirlle “estou contigo” sen necesidade de pronuncialo.
De Loeda ao vapor Oriana: unha ponte sobre o océano
-Lémbraste de onde es, avoa? -preguntou Margarita.
-Claro que si -respondeu Elvira-. E ti, lémbraste?
-De Galicia. Ourense.
-De Loeda -precisou ela, e ao nomealo parecía que aquel lugar aparecía enteiro, por un intre, no medio de Bos Aires.
Loeda. Un lugar pequeno, deses onde a vida se mide por estacións, por colleitas e por pan. Elvira nacera alí o 6 de decembro de 1890, e dicía a data con esa seguridade de quen leva a súa propia historia cosida ao corpo.
-Alá a vida era dura -dixo, e a voz foille cambiando, volvéndose máis fonda-. Dura de verdade. Había traballo, si, pero tamén había fame. Había frío nos ósos, lama, choiva, días enteiros iguais. E o peor era pensar que o futuro dunha xa estaba decidido antes de comezar.
No corredor seguían a oírse pasos, voces, algunha porta que se abría e pechaba. Pero arredor delas dúas formárase unha pequena burbulla de tempo suspendido.
-Eu tiña dezasete ou dezaoito anos cando entendín que, se quedaba, ía vivir e morrer no mesmo recuncho, sen escoller case nada -continuou Elvira-. E marchei.
Margarita escoitaba en silencio.
-Marchei soa. No ano 1908. Sola de verdade. Sabes o que é subir a un vapor sen saber se volverás ver a túa xente? Miña nai choraba. Meu pai non dicía nada, pero levaba a pena na cara. E eu tamén tiña medo. Claro que tiña medo. Pero marchei igual.
Elvira acomodou a bolsiña da la no colo e sorriu apenas, coma quen regresa dun lugar lonxano.
-Lembro aínda o nome do barco. Chamábase Oriana.
Díxoo coa precisión coa que se di o nome dunha persoa querida.
Por un intre, Margarita imaxinou aquela moza galega, practicamente da súa idade, deixando atrás a aldea, a familia, o mundo enteiro coñecido, para cruzar o océano cara a un destino incerto. E comprendeu de súpeto que non estaba diante dunha avoa pequena e doméstica, senón diante dunha muller que unha vez fora valente ata o extremo.
A herdanza da coraxe: escarpíns e memoria
Elvira levantou un dos escarpíns xa case rematado e púxoo sobre a palma da man de Margarita.
-Unha sempre pensa que trae pouco cando marcha -dixo-. Pero ás veces trae o máis importante: a forza para empezar de novo.
Chamaron desde dentro. Era a súa quenda.
Margarita ergueuse amodo. Antes de marchar, inclinouse e bicou a avoa na fronte. Elvira apertoulle a man cunha firmeza inesperada para aquel corpo pequeno.
-Vai tranquila, nena -murmurou-. E non deixes nunca que ninguén che faga sentir vergoña da túa alegría.
Margarita entrou.
Detrás quedou Elvira, coa súa bolsiña de la no colo, rematando en silencio aqueles dous escarpíns minúsculos. Ninguén máis no corredor podía sabelo, pero naquel xesto pequeno, case invisible, viaxaban tamén Loeda, o vapor Oriana, a fame, a coraxe e a longa memoria das mulleres que cruzaron o mar para que outras, moitos anos despois, puidesen comezar sen pedir perdón.
Así, entre la, lembranza e tenrura, unha avoa galega bendicía en Bos Aires unha nova vida.